Sổ tay đọc sách kiểu commonplace book: thói quen cũ bốn trăm năm
John Milton, Thomas Jefferson và Virginia Woolf đều giữ commonplace book. Đó là một cuốn sổ chép câu, nhưng chép có luật. Mở lại truyền thống ấy không cần chữ đẹp hay giấy tốt - chỉ cần một luật riêng.
Trong các bảo tàng châu Âu, nếu đi đủ chậm, thỉnh thoảng sẽ bắt gặp những cuốn sổ bọc da đã nát: chữ viết tay dày đặc, không theo trình tự nào rõ ràng, lề đầy ký hiệu. Đó là commonplace book - sổ tay chép câu mà người đọc từ thế kỷ XVI đến XIX ở Anh, Pháp, Mỹ giữ cho riêng mình. Mỗi khi gặp một câu hay trong lúc đọc, họ dừng lại, chép nó vào sổ, kèm ghi chú ngắn.
Truyền thống này phục vụ một thứ đơn giản: ngày đó sách đắt, phần lớn người đọc đọc sách mượn, và không có cách tìm lại một đoạn văn vài tháng sau trừ khi đã chép ra. Hôm nay sách rẻ, ứng dụng đọc nhớ mọi highlight, nhưng chính vì vậy highlight đã mất ý nghĩa: cái gì cũng có thể gạch chân, nên không gì được thực sự nhớ.
Sổ tay chép câu khác với highlight ở đâu
Bấm highlight trên Kindle mất chừng hai giây. Chép tay một câu mất khoảng ba mươi giây. Ba mươi giây đó là thời gian não phải quyết định: câu này có thực sự đáng đâu không, mình sẽ gọi nó bằng tên gì, nó thuộc chủ đề nào. Ba câu hỏi ấy là bộ lọc.
Hệ quả: một sổ tay sau một năm thường chỉ có vài trăm trích dẫn, trong khi tài khoản Kindle cùng thời gian có thể có hàng ngàn đoạn gạch. Khi cần một ý cho bài viết, bạn mở sổ tay và tìm ra; còn khi mở Kindle, bạn chìm trong biển highlight vô danh.
Mở một cuốn sổ như thế nào
Không cần chọn sổ Moleskine đắt tiền. Một quyển sổ A5, bìa cứng, giấy trơn hoặc kẻ dòng mỏng, khoảng 150–200 trang là đủ. Mua loại để dùng được vài năm; nếu đổi sổ sau sáu tháng, hệ thống gãy.
- Ba trang đầu để trống, sau này làm mục lục.
- Đánh số trang ngay từ đầu, bằng tay, ở góc ngoài.
- Mỗi mục bắt đầu bằng một dòng tiêu đề: tên sách (và tên dịch giả nếu là sách dịch), tên tác giả, số trang trong bản bạn đang cầm, và một từ khóa.
- Trích dẫn đúng câu, không sửa chữ; nếu có bỏ bớt dùng dấu ngoặc vuông.
- Hai đến bốn dòng của chính mình bên dưới, trả lời: vì sao giữ câu này?
Người giữ commonplace book thế kỷ XVII hay viết tên danh mục ở lề: Prudentia (Khôn ngoan), Amicitia (Tình bạn), Mors (Cái chết). Phiên bản tiếng Việt: Thói quen, Nỗi sợ, Tiền, Tình bạn, Ngôn ngữ, Chết. Mỗi câu có ít nhất một từ khóa ở lề. Sau này tìm lại bằng cách lật tới mục lục cuối sổ, tra từ khóa, rồi đi tới số trang.
Chép cái gì, bỏ cái gì
Quy tắc cũ của John Locke, người có hẳn một luận văn ngắn năm 1706 về cách giữ commonplace book, là chỉ chép khi gặp một ý mà nếu ba năm sau quên sẽ tiếc. Áp dụng vào sách tiếng Việt ngày nay:
- Chép: một câu định nghĩa rõ, một ví dụ cụ thể, một lối so sánh hay, một phản đề làm lung lay quan niệm của chính bạn.
- Không chép: khẩu hiệu truyền cảm hứng, câu đẹp nhưng rỗng, danh ngôn tổng quát về "cuộc sống".
Một mẹo: nếu câu đó có thể in thành poster treo quán cà phê, đừng chép.
Sổ tay đọc sách không phải là bộ sưu tập của người đọc giỏi. Nó là bộ lọc của người đọc đang sống.
Đọc lại sổ, không chỉ chép
Khâu dễ bỏ nhất là đọc lại. Đặt một lịch cố định: cuối mỗi tháng dành nửa giờ lật lại những trang chép trong tháng. Bạn sẽ thấy những chủ đề quay lại - những cái ám ảnh mình mà chính mình chưa gọi tên.
Sau một năm, đọc lại cả cuốn trong một buổi. Đây là buổi đọc đắt giá nhất trong năm: bạn không đang đọc hàng trăm cuốn, bạn đang đọc một cuốn tự viết từ hàng trăm cuốn khác.
Kết hợp với sách điện tử
Không cần bỏ Kindle hay thư viện số. Dùng chúng để gạch chân nháp; mỗi tuần hoặc cuối mỗi cuốn, chọn khoảng năm đến mười highlight thực sự qua được bộ lọc rồi mới chép tay vào sổ. Highlight nào không qua được bộ lọc, mặc nhiên bị bỏ.
Nếu bạn vừa bắt đầu hệ thống đọc chủ động, một cuốn sổ như thế này là bước đầu nhẹ nhàng hơn Zettelkasten: không có mạng liên kết, không có thẻ riêng, chỉ có một cuốn và một luật.