SQ3R: cách đọc sách phi hư cấu để nhớ, không phải để quên
SQ3R được Francis P. Robinson đặt ra năm 1946 cho sinh viên sau Thế chiến. Bảy mươi năm sau, khung năm bước vẫn là cách lành mạnh nhất để không đọc xong một cuốn sách rồi quên.
Có một cảnh phổ biến trong nhóm bạn đọc nhiều: ai đó khoe mới đọc xong một cuốn dày của Daniel Kahneman hay Yuval Noah Harari, rồi vài tuần sau không nhớ nổi ba luận điểm chính. Không phải vì cuốn sách tệ, cũng không phải vì người đọc kém. Nguyên do thường là đã đọc sách phi hư cấu theo kiểu đọc tiểu thuyết: mở trang đầu, lần lượt sang trang cuối, hy vọng não sẽ tự nhặt được cái gì quan trọng.
SQ3R là một cách đọc khác. Năm chữ viết tắt là năm động từ xếp theo thứ tự: Survey (Khảo sát), Question (Đặt câu hỏi), Read (Đọc), Recite (Nhắc lại), Review (Ôn tập). Francis P. Robinson đưa ra khung này trong cuốn Effective Study xuất bản năm 1946, ban đầu để giúp lính Mỹ trở về đại học sau Thế chiến thứ hai học nhanh hơn. Các nghiên cứu về phương pháp đọc chủ động sau đó liên tục nhắc lại nó, dưới các tên khác như PQRST hay OK5R, nhưng xương sống vẫn giữ nguyên.
Bước 1 - Khảo sát (Survey)
Trước khi đọc câu đầu tiên, dành mười đến hai mươi phút cầm cuốn sách trong tay và đi vòng quanh nó. Đọc tựa, bìa bốn, lời giới thiệu, mục lục; lướt phần dẫn nhập; đọc tiêu đề từng chương và tiêu đề phụ bên trong; dừng ở mọi biểu đồ, bảng, hình. Nếu có bảng chỉ mục cuối sách, nhìn những thuật ngữ xuất hiện nhiều nhất.
Mục đích của bước này không phải để biết trước, mà để dựng một cái sườn trong đầu trước khi đổ nội dung chi tiết vào. Khi đọc, mỗi đoạn mới sẽ được treo vào một nhánh sườn có sẵn thay vì bay lơ lửng.
Bước 2 - Đặt câu hỏi (Question)
Trước mỗi chương, biến tiêu đề chương thành một hoặc hai câu hỏi và viết ra lề giấy hoặc một cuốn sổ riêng. "Tư duy nhanh và chậm" trở thành "Khi nào hệ thống 1 sai?"; "Lược sử loài người" trở thành "Tại sao loài Sapiens thắng các loài người khác?".
Câu hỏi là cách ép bộ não vào thế chủ động. Khi có câu hỏi trong đầu, mỗi đoạn văn trở thành một đối tượng để đối chiếu: nó trả lời được không, trả lời phần nào, có mâu thuẫn chỗ nào với giả định ban đầu của tôi.
Bước 3 - Đọc (Read)
Đến lúc này mới đọc. Nhưng đọc có chủ đích: trả lời các câu hỏi vừa đặt. Đọc chậm những đoạn khó, lướt những đoạn ví dụ nếu đã hiểu luận điểm. Bút chì (hoặc một ứng dụng đọc có đánh dấu) chỉ để gạch chân câu chủ đề của đoạn, không gạch chân cả trang.
Một mẹo cũ: nếu một trang không có gì được gạch thì không sao, nhưng nếu quá nửa trang bị gạch thì nghĩa là chưa phân biệt được ý chính với ý phụ. Quay lại, đọc lại đoạn đó, chọn một câu.
Bước 4 - Nhắc lại (Recite)
Đóng sách vào, gấp đôi tờ giấy ghi câu hỏi, và tự trả lời bằng miệng hoặc viết lại bằng lời của mình. Bước này mới là chỗ trí nhớ dài hạn hình thành. Nhà tâm lý học Hermann Ebbinghaus đã chỉ ra từ cuối thế kỷ XIX rằng người ta quên tới hơn 70% nội dung vừa đọc trong 24 giờ nếu không chủ động nhắc lại.
Với sách dịch, bước nhắc lại còn có một tác dụng phụ quan trọng: buộc người đọc gọi tên khái niệm bằng tiếng Việt của chính mình, không bám vào thuật ngữ tiếng Anh gốc. Nếu không gọi tên được, nghĩa là chưa hiểu.
Người ta không nhớ cái vừa đọc. Người ta nhớ cái vừa kể lại được cho người khác hoặc cho mình.
Bước 5 - Ôn tập (Review)
Sau khi đọc xong cả cuốn, dành khoảng một giờ để ôn lại toàn bộ cuốn qua các câu hỏi và câu trả lời đã viết, không mở lại văn bản gốc trừ khi thật sự bí. Một tuần sau, làm lại lần nữa trong hai mươi phút. Một tháng sau, lần thứ ba trong mười phút. Khoảng cách ôn tập giãn dần là nguyên lý tương tự spaced repetition mà các ứng dụng học ngôn ngữ dùng.
Khi nào nên dùng, khi nào không
SQ3R được thiết kế cho sách giáo khoa và sách phi hư cấu có cấu trúc rõ (chương, tiểu mục, biểu đồ). Nó rất hợp với các cuốn dạy kỹ năng, nghiên cứu khoa học thường thức, sử, triết học nhập môn. Nó không hợp với tiểu thuyết, thơ, hay tùy bút - những thể loại cần đọc theo nhịp của tác giả. Với truyện ngắn và tiểu luận văn chương, hãy để khung này ở nhà.
Với sách dịch tiếng Việt, lưu ý thêm
Khi khảo sát, kiểm tra tên người dịch và nhà xuất bản. Một cuốn sách phi hư cấu nặng khái niệm (tâm lý học, kinh tế học hành vi, triết học) được dịch bởi người có nền tảng chuyên môn tương ứng sẽ tiết kiệm cho bạn rất nhiều giờ gỡ nghĩa. Các đơn vị như Nhã Nam, Omega+, Alpha Books và NXB Trẻ thường có ghi chú của người dịch cuối trang; đừng bỏ qua chúng ở bước Khảo sát.
Khi đặt câu hỏi, viết bằng tiếng Việt. Khi nhắc lại, cũng bằng tiếng Việt. Cho phép mình giữ lại một thuật ngữ gốc tiếng Anh nếu nó là tên riêng của một khái niệm (ví dụ "framing effect"), nhưng bên cạnh phải có một cách gọi tiếng Việt do chính bạn đặt để sau này nhớ.
Nếu đang xây một hệ ghi chú lâu dài, bước Ôn tập có thể nối sang một hệ như Zettelkasten: mỗi câu trả lời biến thành một thẻ riêng. Nếu chỉ muốn một sổ tay nhẹ hơn, tham khảo sổ tay kiểu commonplace book.